تجربه‌های تاریخی مدیریت آب با دکتر شیما کبیری

سومین نشست از سلسله نشست‌های تخصصی حوزه آب با عنوان «آب در گذر تاریخ؛ از دانش نیاکان تا چالش‌های امروز»، سه‌شنبه ۹ تیرماه ۱۴۰۵، از ساعت ۲۰ تا ۲۲، به همت مؤسسه زنان و به‌صورت مجازی برگزار شد. در این نشست، دکتر شیما کبیری، پژوهشگر حوزه آب، محیط‌زیست و گردشگری، به بررسی تجربه‌های تاریخی مدیریت آب در ایران و ارتباط آن با چالش‌های امروز منابع آب پرداخت. دکتر کبیری در ابتدای سخنان خود با اشاره به شرایط اقلیمی ایران، این سرزمین را کشوری خشک و نیمه‌خشک توصیف کرد و گفت کم‌آبی همواره بخشی از واقعیت جغرافیایی ایران بوده است. به گفته وی، ایرانیان در طول تاریخ با تکیه بر شناخت دقیق اقلیم و طبیعت، راهکارهای خلاقانه‌ای برای مدیریت منابع آب ابداع کرده‌اند که نمونه‌های آن را می‌توان در قنات‌ها، آب‌انبارها، بندها، سدهای تاریخی، آسیاب‌های آبی و دیگر سازه‌های مهندسی آب مشاهده کرد. وی قنات را یکی از برجسته‌ترین شاهکارهای مهندسی ایران دانست و تأکید کرد این سازه، بدون نیاز به پمپاژ و تنها با بهره‌گیری از نیروی گرانش، امکان انتقال آب‌های زیرزمینی به سطح زمین را فراهم کرده و نقش مهمی در شکل‌گیری سکونتگاه‌های پایدار، به‌ویژه در فلات مرکزی ایران، داشته است. در ادامه نشست، ضمن معرفی سازه‌های تاریخی آب، به آیین‌های باران‌خواهی و جایگاه آب در فرهنگ ایرانی نیز پرداخته شد. دکتر کبیری با اشاره به آیین‌هایی همچون «چمچه خاتون» تأکید کرد که آب در فرهنگ ایرانی تنها یک منبع طبیعی نبوده، بلکه جایگاهی فرهنگی، اجتماعی و معنوی داشته است. بخش دیگری از سخنان وی به بررسی وضعیت کنونی منابع آب کشور اختصاص داشت. وی با بیان اینکه بحران امروز آب بیش از آنکه ناشی از کمبود طبیعی منابع باشد، نتیجه تصمیمات مدیریتی نادرست است، عواملی همچون تمرکز جمعیت و صنایع آب‌بر در فلات مرکزی، توسعه بی‌رویه کشاورزی، برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی و مدیریت مبتنی بر مرزهای سیاسی به جای حوضه‌های آبریز را از مهم‌ترین دلایل تشدید این بحران برشمرد. دکتر کبیری همچنین بر ضرورت بهره‌گیری هم‌زمان از دانش بومی و فناوری‌های نوین تأکید کرد و با اشاره به راهکارهایی همچون بازچرخانی آب، استفاده از آب خاکستری، اصلاح الگوی کشت، افزایش سطوح نفوذپذیر شهری و تقویت مشارکت‌های مردمی، اظهار داشت که آینده مدیریت آب در ایران نیازمند «بازگشت به خرد» و استفاده از تجربه‌های ارزشمند گذشتگان در کنار دانش روز است. در بخش پایانی نشست، شرکت‌کنندگان در فضایی تعاملی پرسش‌های خود را درباره نقش مدیریت در بحران آب، سدسازی، بازچرخانی آب، گردشگری آب و جایگاه زنان در حکمرانی آب مطرح کردند. دکتر کبیری در پاسخ، ضمن تأکید بر لزوم تصمیم‌گیری متناسب با ویژگی‌های هر حوضه آبریز، بر نقش مؤثر مشارکت‌های مردمی و حضور زنان در فرآیندهای تصمیم‌گیری و حکمرانی آب تأکید کرد. این نشست با گفت‌وگوی صمیمانه میان سخنران و شرکت‌کنندگان به پایان رسید و بر اهمیت استمرار چنین نشست‌هایی برای گسترش گفت‌وگو، بهره‌گیری از دانش بومی، تقویت مشارکت‌های اجتماعی و ارائه راهکارهای عملی برای مدیریت پایدار منابع آب کشور تأکید شد.